Antigu Sekretáriu Estadu Seguransa inklui Antigu Komisáriu PNTL na’in-tolu sai arguidu

Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili. Imajen TATOLI/António Daciparu

DILI, 01 Abríl 2026 (TATOLI)—Sidadaun hitu sai arguidu ba Krime Partisipasaun Ekonomia no Administrasaun Danoza ba akizasaun farda ba membru Polísia sira no halo manutensaun ba Ró Patrullamentu rua Unidade Polísia Marrítima (UPM) iha tinan 2011.

Aguidu na’in-hitu mak hanesan Antigu Sekretária Estadu Seguransa no atuál Ministru Interior FdCG, membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) no  Antigu Komandante Jerál HdC, Antigu Komandante Jeral PNTL, Antigu Ministru Interiór no Atuál Diretór Jerál Servisu nasionál Intelijénsia (SNI) LM, Antigu Adjuntu Komandante Jeral AdJ, Antigu  Inspetora GIA CdRdCS, Funsionáriu Públiku Antigu Diretór Aprovizionamentu Sekretaria Estadu Seguransa (SES) JdC no Arguidu Emprezariál hanesan Diretór Kompañia Lanio Unipessoal Lda, AmdC.

Tuir ajenda katak Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili (TJPID), kuarta ne’e, ajendadu atu halo julgamentu ba krime Partisipasaun Ekonomia no Administrasaun Danoza iha Kuarta (01/04), maibé arguidu na’in-rua la marka prezensa iha audiénsia julgamentu.

Iha audiénsia julgamentu, Juíz prosesu, Argentino Nunes, deklara katak, ohin Tribunál koletiva seidauk bele realiza julgamentu ba kazu rua ne’e, tanba arguidu na’in-rua la marka prezensa iha audiénsia ne’e.

“Arguidu na’in-rua ne’ebé mak la marka prezensa iha audiénsia mak Antigu Sekretáriu Estadu Seguransa no atuál Ministru Interiór, Fransisco da Costa Guterres, tanba partisipa iha reuniaun Konsellu Ministru no arguidu Antigu Adjuntu Komandante Jerál AdJ okupadu ho serbisu seluk Juíz deklara iha sala julgamentu.

Hafoin Juíz ne’e ba fali Kuarta (08/4) tuku 9:00 dadeer hodi kontinua halo julgamentu ne’e.

Akuzasaun

Tuir faktus kona-ba fornesimentu fardamentu, katak iha loron 26 Dezembru 2011, Superintendente ho inisiál LdSS, halo karta ho numeru 01/PNTL/UPM/XII/2011 ho anexa 5, ho asuntu rekomenda sosa fardamentu ba Polisia Marrítima Timor-Leste, dirije ba sidadaun Indonézia ho naran Saryanto, hela iha Solo (Indonézia) hodi sosa fardamentu ho tipu 21 ba membru na’in-150.

Matebian LdSS iha loron 03 Abríl 2013, aprezenta karta ba Komandante Komandu Administrasaun PNTL,  Hendrique da Costa, kona-ba kompañia tolu ne’ebé mak atu fornese fardamentu ba UPM, hanesan Linio Unipessoal Lda., ho total orsamentu $18.725, kompañia Elmarca Unipessoal Lda., ho totál orsamentu $18.725 nomós kompañia Dhalere Unipessoal Lda., ho totál orsamentu $23.754, ne’ebé iha karta refere Lino da Silva Saldanha aprezenta nia hanoin kona-ba kompañia Linio Unipessoal Lda, ne’ebé hakarak fornese botas 57 ba UPM.

Iha loron 27 Maiu 2012, Superintendente Lino da Silva Saldanha, dirije espesifikasaun ba  Komandu Jeral PNTL no hetan aprovasaun husi Komandu Jerál iha loron 31 Maiu 2012, ho detallu espesifikasaun hanesan tuir mai ne’e:

Sepatu PDL (Magnum Elite spider 8.0) kuantidade 100. Sepatu tasi kuantidade 100.Metas kuantidade 100. PDL (kaba kamiza liman naruk bolsu rua) kuantidade 100. PDH (kalsa Bolsu, kamiza Bolsu rua liman badak) kuantidade 100. Kamizola (lactikal dres steeve) kuantidade 100. Sintu PDII (range belt) kuantidade 100. Sinto PDL ho logo UPM kuantidade 100. Sepatu Rimba kuantidade 100. Sapeo (fill Cup) logo UPM kuantidade 100. Kalsa badak (Tactikcal short) kuantidade 100.

Notísia relevante : Tribunál julga antigu kargu Xefia na’in-tolu PN ba krime partisipasaun ekonomia

Ransel kuantidade 100. Kantil kuantidade 100. Rantan kuantidade 100. Fatu makako kuantidade 100. Logo PNTL kuantidade 100. Logo Polisia Marinma Kuantidade 100 Individual name (papan nama sampel) kuantidade 100.

Iha loron 4 juli 2012, Superintendente Lino da Silva Saldanha, hato’o dala-ida tan ofísiu ba Komandante Jerál PNTL, altura arguidu, Longuinhos Monteiro ho karakter urjente, ho asuntu pedidu Aprovasaun Úniku fontes ba kompañia Lanic Unipcausal Lda, hodi kompras uniforma ba membru UPM, iha ofísiu ne’e relata katak “kompañia halo ona kompras”, Hodi nune’e iha loron 12 Juñu 2012 Komandu Jerál despaxu hodi dehan “Aprovadu Comdt Adm Prosesa”.

Iha loron 15 juñu 2011, Superintendente Lino da Silva Saldanha, dirije ofísiu ba Komandu Jerál PNTL, altura ne’e Longuinhos Monteiro, hodi hato’o pedidu atu sosa fardamenta ha UPM, ho  razaun desde tinan 2001 to’o loron ne’ebé hato’o ofísiu, membru UPM nafatin fardamentu PNTL. Kontijente Jerál, iha karta refere aprezenta mós tipu fardamentu iha 18 item, no kada item sei distribua ba 150 membru UPM, iha ofísiu mensiona montante osan ho montante $102.450, maibé karta refere laiha desizaun.

Maibé, iha loron 15 Juñu 2012, loron hanesan Superintendente Xefe Henrique da Costa, nu’udar Komandante Administrativu PNTL no Inspetór Xefe Lucas Tilman nu’udar Xefe Departamentu Finasas no Orsamentu PNTL hato’o karta ho numeru 217/DFO-PNTL/V1/2012, dirije ba Sekretariadu Estadu no Seguransa altura asumi husi arguidu, Fransisco da Costa Guterres ho pedidu Aprovasaun ba adjudikasaun direita ba Kompañia Lanio Unipessoal Lda, no arguidu Fransisco da Costa Guterres hatun ordem dehan “DGA haree pedidu ne’e”, data despaixu loron 29 Juñu 2012 iha karta refere mensiona mós katak pedidu refere bazeia  ba pedidu husi Komandante UPM ho numeru 132/UPM/PNTL/VI/2012, ne’ebé hetan ona aprovasaun husi Komandu Jerál PNTL altura Longuinhos Monteiro.

Bazeia  pedidu husi  Superintendente Lino da Silva Saldanha no despaixu Komandu Jerál PNTL altura Longuinhos Monteiro, hodi nune’e Finansa efetua kompromisu ba CPV ne’ebé sertifika husi Inspetór Xefe, Lucas Tilman, iha loron 20 Juñu 2012, no autorizasaun husi Komandu Jerál PNTL, Longuinhos Monteiro rasik iha loron 21 Juñu 2012, aprova husi Sekretáriu Estadu Seguransa arguidu Fransisco da Costa iha loron 21 Juñu 2012, ho total orsamentu $117.762, CPV refere prepara husi Raimundo Sarmento no sertifika husi Aderino Soares.

Rezulta bazeia ba provas  katak iha loron 13 Jullu 2012, arguida Candida do Rosario da Costa Soares, nu’udar Inspetór Jerál GIA, aprezenta observasaun hodi dehan katak “pedidu Adjudikasaun direita ba utilizasaun sosa Uniforme ba UPM, orsamentu ne’ebé uza ba akizisaun refere mai husi transférensia verbas entre bens, husi item manutensaun de veíkulu ho montante $ 121.000 no hetan aprovasaun husi Sekretáriu Estadu Seguransa iha loron 15 Maiu 2012, inklui tezouru presiza baze legál atu fortifika prosesu pagamentu, mak komandu Jerál da PNTL liuhusi DNAP halo pedidu adjudikasaun direita ba S.Excia hodi hetan aprovasaun atu nune’e bele fasilita prosesu pagamentu, no nia hato’o rekomendasaun ba Sekretáriu Estadu Seguransa atu aprova pedidu Adjudikasaun direita ba hodi hato’o ba DNAP tuir prosesu aprovisionamentu.

Karta refere hetan aprovasaun husi arguidu Fransisco da Costa Guterres iha loron 18 Jullu 2012.

Iha loron 20 fulan julhu tinan 2022 arguida Candida do Rosario da Costa Soares, nu’udar Inspektor Jeral GIA, hato’o nota akompahamentu ligadu ho aprovasaun ba adjudikasaun direita husi Sekretáriu Estadu Seguransa dirije ba, João da Cruz nu’udar Direktor DNAP-SES ofisiu numeru 194/GIA-SES/MDS/VII/2012, hodi haruka implementa, no karta refere hetan aprovasaun husi arguidu Fransisco da Costa Guterres, nu’udar Sekretériu Estadu Seguransa iha loron 31 Jullu 2012.

Iha loron 24 Jullu 2012, justifikasaun adjudikasaun direita propoen husi Henrique da Costa, sertifikadu husi João da Cruz, visto husi Longuinhos Monteiro nomós aprova husi Fransisco da Costa Guterres, hodi aprezenta no afirma no mós aprova resposta ne’ebé la tuir regra adjudikasaun direita katak kompañia Linio Unipessoal Lda., iha kapasidade, bele atende lalais, di’ak ba tempu sa de’it mak sira persiza, kompañia mós iha esperiénsia fornese sasán ne’ebé kualidade tuir tempu ne’ebé propoin iha dokumentu.

Maibé iha indísiu katak altura kompañia Lanio Unipessoal Lda submete dokumentus ba matebian Lino Saldanha invalidu hotu hanesan lisensa provizória atividade ekonomia inválidu desde loron 20 Janeiru 2011, dokumentus para Quem é Intersado mos invalidade desde loron 11 Maiu 2010 nomós Sertidaun Dívidas mós inválidu desde loron 01 Agustu 2011.

Tuir provas dokumentál iha justifikasaun adjudikasaun direita halo  husi arguidu sira apenas atu formaliza tamba saida eskolla tipu aprovizionamentu refere, rezulta katak kontratu ne’e rasik asina ona iha loron 01 Jullu 2012, asina entre Antigu Sekeretariadu Estadu Seguransa reprezenta husi arguidu, Fransisco da Costa Guterres ho kompañia Linio Unipessoal Lda., reprezenta husi arguidu, António da Costa Martins, hodi formese uniforme iha loron nia laran, ho total orsamentu $117.762.00.

Bazeia ba iha implementasaun kompañia Linio Unipessoal Lda, fornese fardamentu direitamente ba UPM la liuhusi Serbisu Lojístika SES, no invoice ho Delivery Order entrega ba iha Superintendente Lino da Silva Saldanha mak simu iha loron 31 Jullu 2012, no imediatu kompañia rekere pagamentu ho totál $117.762.

Hafoin sasán entrega ba UPM, ne’ebé simu husi Superintendente Lino da Silva Saldanha foin mak parte UPM bolu lojístika SES hodi hala’o Receiving Inspection Report (RIR) iha fali loron 07 Agostu 2012, ou seja liu tiha loron-neen. Item ne’ebé hetan verifikasaun hanesan kuantidade nomós kualidade ne’ebe dehan “d’iak”. No resebimentu ho inspesaun hala’o iha Komandu Marrítima nia fatin la’ós iha SES.

Hodi nune’e, prosesu pagamentu haruka ba Ministériu Finansa iha loron 05 Setembru 2012.

Maibé depois fardamentu sira ne’e fahe ba membru UPM, kualidade sepam PDI. (magnum Elite Spider 8.0) nomós kamizola (taktikal dres steeve) mak husi orijinál tanba foin simu a’at tiha ona.

Arguidu António da Costa Martins, maski simu informasaun husi membru UPM balun katak kualidade fardamentu ladi’ak, maski hanesan ne’e rua la halo buat ruma iha prazu garantia nia laran.

Arguidu António da Costa simu pagamentu hanesan tuir iha kontratu laran, mesmu kualidade ladi’ak.

Faktus kona-ba manutensaun Ró NRTL Dili noRo NRTL Hera 

Rezulta katak iha tinan 2012 kompañia Lanio Unipessoal halo manutensaun ba Ró NRTL Dili no Ró NRTL Hera ho orsamentu $150.000.

Rezulta tuir dokumentu katak Ró rua kompañia Lanio Unipessoal Lda, reprezenta husi Diretór Lanio Unipessoal Lda, hato’o pedidu manutensaun ne’che maka deskobre iha avaria hanesan, Hidrolik Volante Ró ho na elektronic la funsiona. Panel kontak electronic mak keima. Fuse 50 ampere a’at. Radiator Generator 15pk mak nakfera. Bataria 200 ampere (20 buah) ladi’ak.

Konforme pedidu reparasaun Ró Patrullamentu NRTL Dili ho Hera hato’o husi Superintendente Lino da Silva Saldanha katak UPM simu Ró ne’e husi Komponente Naval FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) iha loron 14 Maiu 2012 ho kondisaun a’at.

Rezulta bazeia ba dokumentus katak iha loron 08 Outubru 2012, Superintendente Lino da Silva Saldanha, hato’o pedidu ba Komandu Jerál, Longuinhos Monteiro kona-ba reparasaun Ró Patrulamentu NRTL Dili no NRTL Hera dehan katak persiza halo manutensaun, iha karta ne’e mós temi ona kona-ba kompañia rua ne’ebé mak Komandante UPM indika hodi halo adjudikasuan direita hodi hadia Ró 2 (rua) refere, razaun hadi’a tamba kondisaun a’at maibé kontinua uza hodi hala’o operasaun, kuandu la hadi’a bele fó ameasa ba iha membru sira ne’ebé halo patrullamentu.

Katak iha loron  09 Novembru tinan 2012, Komandante Administrasaun Superietendete Xefe Polisia, Henrique da Costa, hato’o nota akompanhamentu dirije ba SES, bazeia ba pedidu husi UPM No:195/UPM/PNTL/XI/2012, loron 06 Novembru 2012, asuntu pedidu aprovasaun fontes ba kompañia Lanio Unipessoal Lda., hodi halo reparasaun no manutensaun ba Ró NRTL Dili no Ró NRTL Hera. Karta refere iha despaixu husi SES iha loron 23 Novembru 2012, despaixu ba GDA – urjente.

Lojístika Nasionál Basilio de Jesus, Asistente Superintendente, mós hato’o pedidu aprovasaun ho data 19 Novembru 2012, dirije ba Sekretáriu Estadu Seguransa altura arguidu Fransisco da Costa Guterres, husu atu aprova kompañia ne’ebé maka rekomenda husi Komandante UPM atu halo reparasaun, mensiona mós katak AC 2012 aloka ona orsamentu $207.492 ba manutensaun, no hatete katak osan refere bele utiliza halo manutensaun, pedidu refere haree husi Komandu Adminitrasaun PNTL, komandante Henrique da Costa Superentedente Xefe, no iha karta refere mos anexu ho relatóriu hato husi UPM hanesan kontas iha autis iha fls. 237 277, ne’ebe relata detail kona-ba avaria iha Ró refere.

Rezulta tuir dokumentu katak, arguida Candida do Romario da Costa Soares hanesan Inspetora Jerál SES, bazeia ba despaixu hosi  SES, aprezenta Parecer no rekomenda ba arguidu Fransico da Costa Guterres,  rekomenda aprovasaun ba adjudikasaun direita ba Kompañia hanesan kompañia Lanio Unipessoal Lda., ne’ebé atu halo manutensaun ba Ró NRTL Dili ho Ró NRTL Hera, no Kompañia Floresti Unipessoal Lda., ne’ebé sei hatan ba manutensaun Speed Boat 10, tamba razaun la iha Kompaña espesial ba hadian Ró nian. Pareser refere hetan aprovasaun husi arguidu Fransisco da Costa Guterres iha loron 06 Dezembru 2012.

Rezulta tuir dokumentu, katak iha loron 10 Dezembru 2012, arguida Candida do Rosário da Costa Soares, halo mós akompañmentu kona-ba adjudikasaun direita ne’ebé hetan ona aprovasaun hosi arguidu Fransisco da Costa Guterres, Dirije ba iha Diretór Nasionál Aprovizionamentu Interinu Domingos Pinto hodi implementa.

Iha loron 12 Dezembru 2012, Komandante Administrativu, Hendrique, da Costa, devisa Superentendente Xefe, aprezenta justifikasaun adjudikasaun direita ba Arguidu Fransisco da Costa Guterres, karta resposta adjudikasaun la tuir rekezitu adjudikasaun direita, propoin husi, Lucas Tilman, vistu husi, Afonso de Jesus, sertifika husi João da Costa no aprova husi Fransisco da Costa Guterres.

Rezulta katak justifikasaun adjudikasaun foin mak aprova akontese katak iha loron 11 Dezembru tinan 2012 Kompañia Lanio Unipessoal Lda, aprezenta invois no mós DO, hodi husu ona pagamentu ho montante $150.000.

Indisia mós katak, arguida Candida do Rosario da Costa Soares, halo observasaun ligadu ho CPV bazeia ba desizaun Sekretáriu Estadu iha loron 12 Dezembru 2012 no iha loron 14 Dezembru tinan 2012, relata hikas nia observasaun ba arguidu Fransisco da Costa Guterres, katak, CPV adjudikasaun direita hetan aprovasaun husi Sekretáriu Estadu no seguransa rasik nomós Komandu Jeral PNTL, observa mós katak loos duni kompañia Lanio Unipessoal Lda., halo duni manutesaun ba Ró 2 PNTL-UPM hanesan,  troka Genset ka Generator 2 (rus) no foun, no radiator no bataria a’at iha Genset laran nia tuan rai iha ofisina kompañia Lanio Unipessoal Lda., pinel 1, scaning sonar 4, giro kompas no setir persija atu hadia tamba avaria, no iha observasaun presiza atu Inspetora rekomenda atu Ró refere persiza atu hadi’a no UPM identifika no rekomenda ona kompañia refere.

Inspetora rekomenda atu Sekretariadu Estadu Siguransa atu aprova CPV no rekomenda ba DNSAP-SES atu implementa aprovasaun ne’ebé GIA hato’o ona tuir lei Aprovizionamentu.

Rezulta katak hafoin de Aprezentasaun observasaun hosi Inspetora SES, arguidu Fransisco da Costa Guterres iha loron 14 Dezembru 2012 aprova CPV ho montante $150.00, tha CPV hakerek nants “pedidu ba kompañia Linio Unipessoal Lda., ne’ebé halo reparasaun no manutensaun Ro 2 PNTL UPM (505), CPV refere prepara husi ofisial adminitrasaun Finansas, Raimundo Sarmento hetan autorizassun husi Afonso de Jesus L.Ed uha loron 05 novembru 2012.

Iha 15 Dezembru 2012, Banjamin P. Gama prepara Ordem de Compra no aprova husi João da Cruz ho montante osan $150.000.

Mesmu karta sita refere hala’o defaktu kontratu kona-ba manutensaun Ró NRTL. Dili no Ro NRTL Hera refere asina tiha ona iha loron 23 novembru 2012, iha momentu arguida Candida do Rosario da Costa Soares, hato’o ofisiu ida  ho data 23 fulan novembru tinan 2012, aprejenta pareser no Inspetora Candida rekomenda ba arguidu Fransico da Costa Guterres hodi aprova adjudikasaun direita ba Kompañia 2 hanesan kompahia Lanio Unipessoal Lda., no Kompahia Floresti Unipessoal Lda., no Peser refere hetan aprovasaun husi arguidu Fransico da Costa Guterres iha fali loron 06 dezembru 2012, maibé kontratu asina iha loron 23 fulan novembru tinan 2012.

Kontratu refere asina entre arguidu Fransisco da Costa Guterres ho Kompanha Lanio Unipessoal Lda., reprezenta husi arguidu Antonio da Costa Martins hodi halo manutensaun ba Ró 2 refere ho montante orsamentu $150.000, kontratu la anexu espesifikasaun la item saida mak atu hadi’a.

Implementasaun kualidade perador rua (2) maka sosa kada ida ho folin $30.000 laiha kualidade.

Ho nune’e, indisia katak arguidu hanenan funsionariu Públiku ne’ebé maka iha kargu Públiku no hetan vensimentu kada fulan hodi hala’o nia dever tuir lei no ordem, maibé sira ho lirve no deliberada hodi viola no ignora  tiha regra refere, hodi intervein imediatu ba iha operasaun kontratu refere ho intensaun hodi hasai osan Estadu hodi fo benefisia ba ema seluk nomós ba Nain kompañas Lanio Unipessoal Lda.

Arguidu António da Costa Martina nu’udar nain kompaña Lanio Unipessoal Lda, ho livre, deliberada hodi komete aktu refere hodi hetan ba nia lukru hosi fonese fardamentu, ne’ebé la iha kualidade no mós nia hatene katak nia kompañia la iha esperensa no mós la iha mekanika ne’ebé mak espesialisadu ba halo manutenasun ba Ró rua NRTL Dili no Ró NRTL Hera, maibé kontinua aseita hodi fo impaktu Ró rua refere labele hala’o operasaun desde hadia termina to’o agora.

Husi hahalok arguidu sira nia hamosu prejuizu ba Estadu no montante Global $34.500, prejuizu mai husi sepatu PDL. (Magnum Elite Spider 8.1) kuantia 100, presu kada unidade 5 presu $35 ho totál $31.000 no mós kamizola (taktikal dres steeve) kuantia 100 kada unidade ho presu $35 ho total $3.500.

Ho nane’e arguidu sira hanesan, Fransisco da Costa Guterres, Longuinhos Monteiro, Afonso de Jesus, Candida do Rosario da Costa Soares, Hendrique da Costa, no mós João da Cruz hanesan ko autor ba pratika krimi partisipasaun ekonomia iha negosio p no piha art. 299 n.° 2 KP.

Arguidu Antonio Martins da Costa, hanesan autor material ba prátika krimi Administrasaun da nosa art. 274 . 2 KP.

Audiénsia julgamentu ne’e prezide hosi Juiz kolektiva, Argentino Nunes, Julmira auxiliadora, Ivan Patrecenio, Ministériu Públiku reprezenta Prokurador, Rafael Gusmão no arguidu na’in-hitu hetan asisténsia legál hosi Defensor Públiku no Advogadu Privadu na’in-tolu.

Jornalista     : Natalino Costa

Editora          : Julia Chatarina

Ramadan Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored