Ramos-Horta: Mekanizmu hasoru krize mundiál mak TL foti osan husi fundu soberania
DILI, 05 Fevereiru 2026 (TATOLI)–Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, hateten daudaun ne’e funu ho eskalaun boot entre Israel-Estadu Unidu Amerika (EUA) no Iraun bele kria krize mundiál no sasán hotu folin sei sa’e ne’e, ninia mekanizmu úniku mak TL foti osan husi fundu soberania hodi responde ba importasaun foos no buat seluk tan.
“Funu ida-ne’e agora ho Iraun, Iraun blokeia fatin mina nian lubuk ida, labele liu ba Japaun, buat sira-ne’e hotu impaktu ba mundu tomak. Maibé Governu hatene tenta para labele iha impaktu boot liu ba povu,” Ramos-Horta hateten ba jornalista sira iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato. Bairru Pite, kinta ne’e.
Nia dehan, mekanizmu úniku ne’ebé Governu utiliza hodi hasoru krize mundiál ne’e mak tenke hasai osan husi fundu soberanu hodi responde ba importasaun foos no buat sira seluk.
“Mekanizmu ikus mak tenke hasai osan husi fundu soberanu hodi importa foos no buat seluk ne’ebé povu presiza bainhira folin sa’e maka’as, ne’e úniku mekanizmu tanba ita labele atu traba krize ne’e,” Horta tenik.
Tuir Ramos-Horta, bainhira Dolar Amerika monu foin fó impaktu boot ba Timor-Leste tanba daudaun ne’e utiliza hela osan referidu.
“Ita araska bainhira Dolar monu, ida-ne’e fó impaktu kedan mai ita. Maibé ita haree took semana sira mai ne’e, saida mak atu akontese,” nia dehan.
Izraél-EUA atake Iraun
Izraél lansa ona atake preventivu ida hasoru Iraun iha loron-sábadu, hafoin operasaun militár boot ida husi Estadu Unidu, hamosu fali konfrontu iha Médiu Oriente no hamenus liután posibilidade sira husi solusaun diplomátiku ida ba disputa nukleár Teeraun nian ho Osidente.
Responsável norte-amerikanu na’in rua hatete ba Reuters katak militár norte-amerikanu hahú atake aéreu no naval oioin hasoru alvu iranianu sira.
Eskala loloos la klaru, maibé kampaña ne’e hein atu dura loron balun. Responsável iranianu ida hatete katak nia nasaun prepara hela retaliasaun boot ida.
Hanesan sita husi Reuters, Prezidente Donald Trump, ne’ebé antes ne’e reforsa ona prezensa militár norte-amerikanu iha rejiaun hodi fó presaun ba Iraun iha negosiasaun nukleár sira, konsidera operasaun ne’e hanesan “boot no kontinua” no repete nia kompromisu hodi impede Teeraun hetan arma nukleár ida.
Nia mós destaka programa misil balístiku Iraun nian no ameasa atu estraga nia indústria misil nian.
“Ami nia objetivu maka proteje povu norte-amerikanu hodi halakon ameasa imediata ne’ebé maka hamosu hosi rejime iranianu,” nia hatete.
Fonte sira hateten katak líder supremu Iraun nian, Ayatollah Ali Khamenei, muda ona ba fatin seguru ida iha li’ur Teeraun nian. Atake sira-ne’e akontese hafoin funu aéreu ida durante loron 12 iha fulan-Juñu entre Israel ho Iraun, nomós alerta sira-ne’ebé repete hosi EUA ho Israel kona-ba programa nukleár no misil sira Teheran nian.
Ministru Defeza israelita, Israel Katz, hateten katak atake sira-ne’e hala’o hodi halakon ameasa ba nia nasaun.
Tuir informasaun, operasaun ne’e planeia ona durante fulan barak hamutuk ho Washington. Tuir informasaun rona esplozaun sira iha Teeraun, enkuantu sirene sira lian iha Israel hodi hein atake vingansa nian.
Governu Israel taka eskola sira, servisu fatin sira-ne’ebé la’ós esensiál no espasu aéreu ba voo sivíl sira.
Esforsu diplomátiku sira hahú fali iha Fevereiru entre EUA ho Iraun ho objetivu atu hamenus tensaun sira, maibé Israel ezije desmantelamentu kompletu husi infraestrutura nukleár Iraun nian no restrisaun sira ba nia programa misil nian.
Iraun prontu atu diskute restrisaun nukleár sira hodi troka ho alíviu ba sansaun sira, maibé rekuza atu liga sira ba kestaun misil nian.
Teeraun insisti ona katak sei defende nia-an no alerta ona ba nasaun sira-ne’ebé simu tropa norte-amerikanu sira katak baze norte-amerikanu sira bele sai hanesan alvu bainhira Washington halo ataka.
Iha fulan-Juñu liubá, Iraun halo retaliasaun hodi lansa misil sira iha baze aérea Al Udeid, propriedade husi Estadu Unidu, iha Qatar.
Nasaun osidentál sira konsidera katak programa mísseis balístiku Iraun nian hanesan ameasa ida ba estabilidade rejionál no potensiál hodi lori ogiva nukleár sira, akuzasaun ida-ne’ebé mak Teeraun nega.
Maibé iha atake ne’e konfirmadu katak líder supremu Iraun nian, Ayatollah Ali Khamenei ho família lubuk ida mak lakon vida.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
