Señor Mortu katak lulik murak rai, tinan-1999 hatudu milagre iha Oekusi

OEKUSI, 03 Abríl 2026 (TATOLI) – “Iha 1999, lia-na’in sira deside atu lori sai ba Indonézia, karreta to’o igreja tuan atu tama tula sai Señor Mortu, karreta mout iha igreja oin: ne’e Señor Mortu nia milgre. Karreta kamioneta mout iha tempu bailoron iha igreja oin.

“Ko’alia kona-ba Señor Mortu, ne’e lulik, dezde uluk kedas avo sira-nia tempu, konta tutan to’o jerasaun agora daudaun, katak lulik, la arbiru. Lulik tanba Maromak, Señor Mortu signifika katak murak rai”.

 Notísia relevante:Lian-na’in Oekusi oferese lilin, kabas no mina nuu husu matak-malirin ba ‘Senhor Morto’

Istória ne’e, konta sai husi lia-na’in Oekusi-oan, Jeferino da Cruz Sa’u, nu’udar figura tradisionál iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA),  bainhira hala’o entrevista eskluziva ho Jornalista Ajénsia Tatoli,I.P, Abílio Elo Nini iha igreja tuan Oekusi, foin lalais ne’e.

“Ha’u Oekusi-oan, ko’alia ba Señór Mortu, iha Oekusi ein-jerál, territóriu Timor-Leste inklui nasaun viziñu, koñese mós Señor Mortu iha Oekusi, la’ós Jesus Mortu, Jesus mate, maibé koñesidu liu iha povu Oekusi mak Señor Mortu, kuandu ita interpreta ho lian Baiqueno, bolu dehan, ‘lule ani te’i’ ka murak rai,” nia haktuir iha entrevista eskluziva ne’e.

Tuir nia, bainhira ita ko’alia kona-ba murak rai Señor Mortu, ne’e lulik, dezde uluk kedas avó sira-nia tempu, konta tutan to’o jerasaun agora daudaun, katak lulik, la arbiru, lulik tanba Maromak.

Nia hateten, kuandu Señor Mortu ninia prezensa iha sarani Oekusi nia leet, iha tempu paskua, Kuandu to’o ona tempu paskua populasaun Oekusi, dehan katak, ‘neon nuni’, ka loron ida-ne’ebé lulik tebes, ne’e hahú husi kuarta feira-santa, kinta feira-santa, sexta-feira santa to’o sabado aleluia.

“Ida-ne’e loron lulik, signifika loron hirak-ne’e, hothotu tenke lulik, labele sa’e ai, labele sa’e kuda, no labele halo atividade todan, tuur hakmatek iha uma, jestu ida-ne’e dezde uluk kedas,” nia haktuir.

Iha tempu sira-ne’e, nia hateten, hahú kedan bainhira tama ona loron lulik, ne’e signifika ita tama ona iha tempu kuarezma. Ita tama ona iha tempu kuarezma, iha kuarta-feira sinza, mai to’o sexta-feira santa no sabadu aleluia, ne’e mak dehan loron-lulik, atividade kontente sira para, liliu mak loron paskua iha sexta-feira santa.

Iha sexta-feira santa, feto sira mós labele sui fu’uk, no labele bobar tanba ne’e lulik, bainhira tuur labele bobar ka hasa’e ain maibé tuur tenke haloos ain, han mós labele barak, han itoan de’it.

Tempu Agora

Maibé ita haree tempu evolusaun ne’e, buat hotu la’o diferénsia, bele la’o diferente, maibé ita-nia orijinalidade kultura ne’ebé liga ho igreja no liga ho Maromak husu atu ita labele haluha.

“Ha’u hanesan ema jerasaun tempu uluk nian, kuandu ha’u temi Señor Mortu, ha’u triste, tanba Señor Mortu, ninia prezensa iha Oekusi, iha nia istória, Ema barak ona, mai intervista ha’u, to’o Amo Bispu sira mós husu ha’u, kona-ba Señor Mortu, maibé ha’u hateten katak, ha’u ko’alia kona-ba Señor Mortu ha’u triste, ha’u lahatene kona-ba saida, maibé ha’u kuandu temi Señor Mortu, ha’u triste,” nia ko’alia ho neon-susar no tanis.

“Ha’u triste tanba ha’u lahatene, maibé kuandu ita temi dehan, ‘Lule ani te’i’ signifika ita-nia rasik, natureza liga ho Maromak, bainhira kuandu murak rai, ne’e katak ita-nia an rasik, ne’e mak ha’u triste, tanba Señor Mortu úniku iha illa Timor,” nia katak.

“Ha’u hanoin, tempu paskua kada tinan halo prosesaun, no mós Señor Mortu iha mós nia seremónia espesiál ida, povu Oekusi hatene seremónia ida-ne’e, antes tama loron loron paskua povu Oekusi tenke hatama oferta anuál, liuhusi lilin no kabas.

Antes hatama oferta anuál ne’e, lia-na’in sira hotu konsentra iha fatin reinu ka liurai nia rezidénsia, depois mak lori mai hatama iha Señor Mortu nia hela fatin, nia segredu mak ida-ne’e, tanba tinan ida ita tenke fó oferta dala ida.

Mai iha sá tinan ho misaun saida?

Ita kuandu temi Señor Mortu, ha’u bele hateten, ne’e segredu, husi uluk kedas to’o agora, ema ida seidauk bele ko’alia katak, Señor Mortu mai iha sá tinan, ita moris mai só hatene de’it, katak Señor Mortu, nia introdusaun ho lian baikeno katak, ‘Lule Ani Te’i’, ka murak rai, nia mai husi ne’ebé mai ho misaun saida, ne’e segredu. Ita bele hatene maibé ne’e segredu.

“Tanba saida mak segredu, ha’u fó exemplu ida, tinan-tinan selebra paskua sexta-feira santa, kuandu hatuun husi koru ka nia hela fatin, hatuun ba igreja hodi halo prosesaun, igreja ne’e taka tomak, semak iha laran, mak katekista madre sira, padre sira no bispu sira de’it, sarani sira hothotu tenke hatais metan, ne’e nia segredu mak ne’e, depois ida-ne’e hotu mak halo prosesaun mak igreja loke fila-fali, no ema labele tama arbiru,” nia hateten.

Nia informa, antes to’o loron selebrasaun sesta-feira santa, lia-na’in tradisionál sira husi suku 20 iha Oekusi akompaña ho liu Da Costa no aman Bobo Ban-Afi, hatama oferta anuál kada tinan dala ida nu’udar ofertáoriu ba Señor Mortu. Oferta anuál ne’e maka, lilin naturál, kabas, bua-malus no mina nuu.

“Hothotu konsentra iha fatin liura nia uma, sura hotu tiha, fahe kedas ba parókia lima iha Oekusi, estasaun sira no santa-santa sira, depois mak lori oferta sira mai hatama iha Señor Mortu nia fatin, tanba ne’e lisan dezde bei-ala sira to’o jerasaun agora, fatin ne’ebé Señor Mortu hela ba, nu’udar igreja tuan, dezde misionáriu portugés tama Lifau,” nia hateten.

Notísia relevante:

Nia hateten, bainhira hatuun Señor Mortu husi nia koru ka fatin hela ba, iha nia regra no mós iha nia orasaun rasik. Nia orasaun mak hanaran orasaun Santo Sepulku, ita reza tiha orasaun ne’e mak ita sunu lilin mak sa’e ba foti hodi hatuun, ne’e orasaun própriu, ema barak kuaze la hatene orasaun ne’e.

“Orasaun ne’e iha nanís kedas iha tempu katesizmu, depois tradús fali ba lian Baqueno katak Lasi-Sarani ba adorasaun Señor Mortu, bainhira atu hatun ka foti sai, deskalsu la uza sinelús ka sapatu, ain-tanan de’it,” nia hateten.

Bainhira hasai, iha loron sexta-feira santa, kontinua halo prosesaun ho Señor Mortu. Iha seremónia prosesaun ne’e, iha buat rua importante, kuandu tinan badak haleu de’it igreja ka fatin ne’ebé Señor Mortu hela ba, kuandu tinan narak prosesaun ne’e tenke sai haleu hotu estrada bo’ot igreja nian, atu haree hotu sarani sira, sai husi loromonu tama fali husi lorosa’e, nia ain-fatin tenke liga, sai husi ne’e mai fali tenke taka.

Bainhira hala’o prosesaun ho Señor Mortu, nia labele uluk no labele ikus, maibé tenke iha klaran, ne’e regra Señor Mortu nian kuandu hala’o sala hatudu kedas sinál.

Exemplu iha 2014, hala’o prosesaun Señor Mortu uluk, sarani sira ikus, la’o, la’o to’o tasi-ibun, karau aman bo’ot ida ho katuas has-rahun naruk, halai sai husi tasi, sarani sira hakilár hotu, no balu tauk no trauma balut ama ospitál, “Ne’e la’ós segredu maibé iha públiku nia oin, sarani sira halai namkari tanba tauk,” nia hateten.

Nune’e hafoin remata misa no prosesaun, lia-na’in sira deside hala’o enkontru urjénsia ho padre, hodi informa kona-ba kazu akontesimentu ne’e. iha enkontru ne’e lia-na’in sira informa ba padre sira katak, Señor Mortu tinan ida saida la ida, kuandu hala’o prosesaun nia tenke iha klaran, labele uluk no labele ikus.

Milagres

Ha’u moris iha misaun nia laran, Señor Mortu hatudu sinál no milgre barak ona, ha’u fó hatene de’it katak, iha tinan 1999, bainhira sarani hotu halai sa’e ba foho atu subar tanba situasaun komesa manas ona hafoin anúnsia rezultadu konsulta populár 04 Agostu 1999, Señor Mortu mesak de’it iha fatin ne’ebé nia hela ba.

Iha mumentu ne’e, lia-na’in sira fahe tutan informasaun husi ibun ba ibun ba suku hothotu iha Oekusi, katak ita tenke lori sai  ba Wini distritu Timur Tengah Utara (TTU) Indonézia, iha Setembru 1999 sei tempu bailoron.

“Maibé bainhira karreta to’o igreja tuan nia para atu tama tula sai Señor Mortu, karreta mout iha igreja oin, ne’e Señor Mortu nia milgre, karreta kamioneta mout iha tempu bailoron iha igreja oin, dudu karreta husi oin no kotuk la sai tanba roda sira tama ba rai okus, ne’e milagra ida, ita labele nega, ne’e signifika Señor Mortu lakoi muda sai husi nia fatin ne’e,” nia hateten.

Tanba ne’e, lia-na’in sira hotu hamutuk, halo serimónia kulturál no reza. Iha seremia rua, liafuan sai husi lia-na’in sira mak ne’e, ‘Na’i ami sei lori ita fila-fali mai ita-nia fatin, ne’e mak karreta bele sai husi igreja oin, no deside lori sai duni,’

Nia hateten, iha mumentu seremónia hala’o ho Padre Parada, maibé molok atu lori sai, abu-abu ka kalohan taka metin igreja ne’ebé Señor Mortu hela ne’e, nune’e ami háse no husu padre ne’e. nune’e padre responde katak, lalika hakfodak ita kontinua reja.

Ami kontinua reja, reja, derepente igreja tarutu, ami hanoin ema mak tiru ami, maibé sinál, anin bo’ot no halo igreja tarutu, nune’e ami hothotu halai namkari ona, balut ama ba igreja laran, to’o tarutu ne’e no anin para, ami tama ba haree, Señor Mortu nakfilak aan baibain toba latan maibé depois akontese toba tau fali oin iha okos, maibé laiha buat ida akontese hanesan dezastre.

“Hafoin ne’e mak lori sai ba Wini, no ami-nia rekomendasaun no mensajen bainhira rai ne’e situasaun di’ak ona, tenke lori fila-fali mai, iha momentu ne’e konsege lori sai duni, no ukun an mak foin lori mai fali nia fatin,” nia hateten.

Notísia relevante:

Milagre seluk, iha tinan-1980 hanesan ne’e, Oekusi mós iha funu ida, lia-na’in sira deside muda husi nia fatin igreja Tuan ne’e ba fali iha foho hun Bolkenat iha suku Costa nian área, fatin Bolkenat ne’e husi uluk to’o agora sei kontinua konserva hela, no kada tinan antes tam aba natal no tinan foun ami ba reja iha ne’ebá, depois loron 24 kalan natál ne’e mak lori izmola no ofertáriu ba nia fatin Bolkenat ne’e.

Iha mumentu 1980 ne’e mós iha milagre, lia-na’in sira iha tempu ne’e mak konta tutan mai, bainhira kuandu kutuas lia-na’in sira hein iha fatin Bolkenat ne’e, mai foti hahán iha uma, depois fila-fali ba, to’o ne’ebá Señor Mortu hamriik iha ninia kaisaun leten, ne’e mak katuas sira hakneak no taka matan hodi reja, katak ‘Na’i keta husik ami,’  nune’e Senõr Mortu derepente toba fali iha nia kaisaun laran, ne’e milagre ida.

“Iha milagre barak akontese iha Oekusi, ne’e signifika katak, Señor Mortu ne’e Maromak,” nia hateten.

Milagre seluk, bainhira hala’o prosesaun ho Señor Mortu, hulan tuir dalan, sira-ne’ebé enfrenta problema família, moras no hetan dezastre, ita bele tama husi Señor Mortu nia okus, “Ema barak fiar ida-ne’e, tanba depois hala’o, sira hetan solusaun di’ak ba sira-nia moris, ne’e reabilidade to’o agora mós sei aplika nafatin, no barak konta katak, iha milagre kuandu hetan susar”.

Jornalista: Abílio Elo Nini

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo